Fenomen Javiera Mileia: Jak libertarianin zdobył władzę i rozpętał wojnę o idee w Argentynie

Rozmowa z Philippem Bagusem, cenionym profesorem ekonomii i autorem książki „Era Milei. Nowa droga Argentyny”, rzuca światło na jedną z najbardziej zaskakujących postaci współczesnej polityki – Javiera Mileia. Kanał „Nam Zależy”, znany z pogłębionych analiz ekonomii, systemów politycznych i procesów społecznych, gości eksperta, który nie tylko zna Mileia osobiście, ale także dogłębnie rozumie idee, które nim kierują. Ta rozmowa, będąca podstawą agendy filmu, koncentruje się na fenomenie Mileia, jego drodze do prezydentury i kluczowej roli, jaką odgrywa walka idei w jego politycznym sukcesie.

Philipp Bagus, Niemiec mieszkający w Hiszpanii, jest profesorem ekonomii na Uniwersytecie Juana Carlosa w Madrycie, specjalizującym się w teorii monetarnej i cykli gospodarczych, a jego dorobek naukowy mocno osadzony jest w nurtach Austriackiej Szkoły Ekonomii. Co ciekawe, jego książka „W obronie deflacji” była publicznie rekomendowana przez samego Mileia. Motywacją Bagusa do napisania książki o argentyńskim prezydencie była właśnie jego „niesamowita historia”.

Jak narodziła się znajomość: Od YouTube do osobistego spotkania

Historia relacji Philippa Bagusa z Javierem Mileiem sięga około dziesięciu lat wstecz, kiedy Milei zaczął być znany w Hiszpanii dzięki swoim „krótkim filmom na YouTubie”. Były to nagrania, na których Milei w charakterystyczny dla siebie sposób „rozprawiał się z socjalistami” i „wyjaśniał swoje pomysły ekonomiczne” w „bardzo elokwentny” sposób.

Relacja zacieśniła się w listopadzie 2021 roku, gdy jeden ze studentów Bagusa wpadł na pomysł zorganizowania rozmowy na Zoomie z zagranicznymi profesorami w czasach pandemii. Zaproszenie przyjął Milei, który wówczas właśnie podjął decyzję o wejściu do polityki, a w rozmowie wyjaśniał motywy tej decyzji.

Kolejnym etapem współpracy był projekt „Liber Amicorum” – księgi pamiątkowej na cześć profesora Jesúsa Huerta de Soto, znanego autorytetu Austriackiej Szkoły Ekonomii. Philipp Bagus, wraz z Dawidem Houghtonem, zajęli się organizacją tego przedsięwzięcia. Poprosili Javiera Mileia o napisanie artykułu do księgi, na co ten „był bardzo zadowolony”. Ta współpraca zaowocowała „szerszym kontaktem”.

Osobiste spotkanie miało miejsce w 2022 roku w Hiszpanii, kiedy Milei odwiedził kraj i zapytał Bagusa o możliwość wspólnego obiadu. Bagus podkreśla, że poznał Mileia osobiście „jeszcze zanim został prezydentem”. Ta znajomość jest opisana jako „bardzo przyjacielska”, a co godne uwagi, zachowanie Mileia „nie zmieniło się po tym, jak został prezydentem”. Mimo ogromnych obowiązków i statusu, nadal jest „przyjazny” i nawet przeprasza, kiedy dzwoni, by „nie przeszkadzać”.

Cud i niesamowity sukces: Droga „szalonego” do prezydentury

Jednym z centralnych tematów rozmowy jest sam „fenomen wyboru Javiera Mileia na prezydenta”. Philipp Bagus przyznaje, że początkowo był „przekonany, że to niemożliwe”, aby „anarchokapitalista i libertarianin”, w dodatku nazywany „loko”, czyli „szalony”, mógł zostać głową państwa. Uważa wybór Mileia za „cud” i „niesamowity sukces w historii politycznej w ostatnich 50 czy 100 latach”.

Milei sam przewidział, że ma szansę wygrać, „jeśli dojdzie do drugiej tury wyborów”. Droga do zwycięstwa była jednak niezwykła: zaskakujące zwycięstwo w prawyborach w sierpniu 2023 roku, drugie miejsce w pierwszej turze, a wreszcie zwycięstwo w drugiej turze w listopadzie 2023, zdobywając „56% głosów”. To „niesamowity wyczyn”.

Sukces ten jest tym bardziej zdumiewający, że Milei był „całkowicie spoza sceny politycznej”, z „ideami, które są całkowicie obce w tak socjalistycznym kraju, jakim była Argentyna”. Mentalność Argentyńczyków była kształtowana przez „80 lat peronizmu”. Mimo tych przeciwności, Milei wygrał „bez żadnego wsparcia, bez znaczącej partii”, musiał „sam musiał stworzyć swoją własną partię”. Co więcej, „wszystkie media były mu przeciwne”, finansowane przez rząd organizowały przeciwko niemu kampanie. Fakt, że mimo to wygrał, czyni jego historię „unikalną możliwością wyjaśnienia fenomenu”.

Tajemnica skuteczności: Charakter, doświadczenia i strategie komunikacyjne

Rozmowa pogłębia analizę, pytając, „co on robi, że jest tak skuteczny w promowaniu idei libertariańskich”. Philipp Bagus wskazuje na kilka kluczowych elementów, opisanych szczegółowo w jego książce.

Po pierwsze, jego doświadczenia życiowe i cechy charakteru. Milei był w młodości piłkarzem, grał jako bramkarz. Bagus sugeruje, że rola bramkarza – wymagająca samotności, odpowiedzialności, znoszenia ataków kibiców – „uczyniła Mileia bardzo silnym”. To „hartuje i sprawia, że stajemy się silniejsi”, co widać dzisiaj, gdy jest „nieustannie atakowany” w telewizji, a mimo to „rośnie w siłę, staje się nie do zatrzymania”, jak „walczący bramkarz”. Był także wokalistą w zespole rockowym, co wpłynęło na jego ekstrawertyczną naturę. Milei jest postrzegany jako „bardzo autentyczny człowiek”, co z pewnością pomaga mu w komunikacji. Jego silna wola i emocjonalność w dążeniu do celu są wyczuwalne. Co więcej, Milei doświadczył w życiu „dna”, kiedy stracił pracę i musiał ograniczać swoje jedzenie, by mieć pieniądze na karmę dla psa. Bagus określa to jako „dobrą szkołę”, która uczy przetrwania.

Po drugie, jego zdolność do wyjaśniania złożonych zagadnień ekonomicznych. Jako profesor ekonomii, Milei doskonale rozumie swoją dziedzinę. Przeczytał „trzykrotnie 'Ludzkie działanie’ Misesa”, zna dzieła Rothbarda i Hayeka oraz inne książki Austriackiej Szkoły Ekonomii. Jednak kluczem jest jego „naturalna zdolność do tłumaczenia złożonych kwestii”, którą rozwinął, „ucząc się atrakcyjnego sposobu ich wyjaśniania i ilustrowania konkretnymi przykładami z życia”. Dzięki temu potrafił wygłaszać wykłady o Hayeku dla „20 tysięcy osób na publicznych placach”. Prosto wyjaśnił Argentyńczykom, że przyczyną inflacji są „zbyt duże wydatki rządowe i dodruk pieniądza”, a nie „źli przedsiębiorcy”, jak głosi lewica.

Po trzecie, jego specyficzne strategie komunikacyjne. Milei używa redundancji – powtarza te same treści wielokrotnie, używa prostych przykładów. Podkreśla, co jest „społecznie sprawiedliwe, a co nie”. Ciągle powtarza definicję liberalizmu, która jest na tyle złożona, że nawet 14-letni Argentyńczycy „znają ją na pamięć”. Stosuje „celne powiedzenia” i „bon moty”, takie jak słynne „¡No hay plata!” („Nie ma pieniędzy”), które stało się hasłem jego przemówienia inauguracyjnego. Co niezwykłe, gdy Milei powiedział „¡No hay plata!”, zapowiadając zmniejszenie wydatków rządowych, ludzie na widowni „klaskali”. Bagus podkreśla, że to „niesamowite”, bo zazwyczaj ludzie chcą, żeby rząd wydawał więcej, a ta reakcja świadczy o tym, że Milei „zmienił mentalność ludzi, oświecił większość obywateli”.

Walka o wartości: Wojna kulturowa jako klucz do zmiany

Jednym z najistotniejszych spostrzeżeń Bagusa, mocno podkreślonym w rozmowie i stanowiącym ważny element agendy, jest zrozumienie przez Mileia znaczenia „walki idei” – tak zwanej wojny kulturowej. Milei „jak nikt inny, zrozumiał, jak ta wojna jest ważna i jak w niej zwyciężać”.

Bagus porównuje tę sytuację do przykładu Chile, gdzie „klasyczni liberałowie, zaniedbali walkę idei”. Mimo spektakularnego sukcesu gospodarczego i poprawy poziomu życia dzięki wolnemu rynkowi, „bez oporu oddali ją lewicy”. Lewica z powodzeniem stworzyła narrację, że kapitalizm, choć może skuteczniejszy, jest „niesprawiedliwy i niemoralny”. To przekonanie „na trwałe zagościło w ludzkich umysłach”. Liberałowie w Chile popełnili błąd, sądząc, że wystarczy wskazać na upadek socjalizmu na Kubie czy w Wenezueli, aby prawda o wyższości kapitalizmu była oczywista, i dlatego „nie przykładali wagi do wojny idei”.

Milei wyciągnął z tego wnioski. On rozumie, że walka toczy się nie tylko „w obszarze gospodarczym, ale przede wszystkim w obszarze wartości”. Lewica, dzięki „marszowi przez instytucje” – opanowaniu mediów, systemów edukacyjnych, uniwersytetów – osiągnęła „ideologiczną hegemonię”. Dlatego Milei skutecznie pokazuje, że to właśnie kapitalizm jest „najbardziej moralnym i sprawiedliwym” systemem. Szanuje „ludzkie prawo własności”. Natomiast socjalizm jest „niemoralny”, opiera się na „przymusie, zabiera jednym i rozdaje innym – to kradzież”. Milei nazywa socjalizm „chorobą duszy”, bo bazuje na „zazdrości i nienawiści”. Fakt, że Milei tak dobrze radzi sobie w tej „wojnie kulturowej”, jest dla Bagusa powodem do optymizmu. Polska, jak wspomina Jan Kubań, również toczy tę walkę, a wizyta Bagusa w SGH w Warszawie jest jej przykładem.

Era Milei: Zmiana mentalności i nadzieja na koniec etatyzmu

Tytuł książki Philippa Bagusa, „Era Milei. Nowa droga Argentyny”, jest celowo optymistyczny. Jak mówi Bagus, prawdziwa zmiana, której Milei już dokonał, niezależnie od dalszych wydarzeń politycznych, to „zmiana w mentalności Argentyńczyków”. Zmiana „idei z socjalistycznych, państwowych i kolektywistycznych na idee wolnościowe”. Milei „zainicjował ruch, który już jest trudny do zatrzymania, ponieważ nabrał impetu”.

Ten ruch manifestuje się w tym, że „tysiące młodych ludzi w Argentynie słucha jego wypowiedzi”. Co więcej, ponieważ Milei w swoich wystąpieniach często odnosi się do ekonomistów Austriackiej Szkoły Ekonomii – Rothbarda, Misesa, Hayeka, a nawet samego Bagusa – młodzi Argentyńczycy „kupują te książki, czytają i studiują”. Bagus z entuzjazmem opowiada, że „młodzi ludzie samodzielnie studiują 'Ludzkie działanie’ Misesa w Buenos Aires”.

To daje libertarianom „niesamowity wpływ na opinię publiczną”. Jak mówi Bagus, „nigdy nie mieliśmy takiego megafonu dla popularyzowania naszych idei”. Dzięki erze Mileia pojawiła się „sposobność zmieniania mentalności”. Nadzieja wyrażona w tytule książki polega na tym, że ta era „może doprowadzić do zakończenia etatyzmu państwowego”, podobnie jak upadek muru berlińskiego symbolizował koniec realnego socjalizmu.

Jan Kubań porównuje wpływ Mileia do „Rewolucji Kopernikańskiej”, twierdząc, że Milei „kompletnie zmienia postrzeganie pewnych zagadnień” w naukach politycznych, tak jak Kopernik w astronomii. Bagus ma nadzieję, że ta nowa świadomość społeczna w Argentynie „przetrwa dłużej niż w Polsce” po transformacji lat 90., gdzie początkowe zrozumienie kapitalizmu osłabło. Aby wspierać ten długofalowy cel, Milei stworzył fundację FARO, co znaczy „latarnia morska”, której celem jest „popularyzować te idee”.

Książka „Era Milei. Nowa droga Argentyny”

Decyzja o napisaniu książki o Mileiu zapadła w grudniu 2023 roku, tuż po jego zaprzysiężeniu. Bagus uznał to za „unikalną możliwość wyjaśnienia fenomenu Milei”. Książka została już przetłumaczona na język polski.

Bagus zdradza nieco jej zawartość, która ma zachęcić czytelników. Zaczyna się od „przedmowy Javiera Mileia” – co samo w sobie jest „wystarczający powód, by ją kupić”. Dodatkowym atutem jest przedmowa Leszka Balcerowicza.

W samej książce autor opowiada „historię życia Javiera Mileia, jego cechy charakteru, skąd się w ogóle wziął”. Porusza wątki jego przeszłości jako bramkarza i piosenkarza, miłości do psów, a także momentu, gdy „praktycznie znalazł się na samym dnie”. Wyjaśnia, „jak to się stało, że wygrał wybory” i „jak to możliwe, że jest tak skuteczny w popularyzowaniu idei”. Opisuje jego „strategie i taktyki”, takie jak redundancja, proste przykłady, powtarzanie treści i podkreślanie sprawiedliwości.

Książka omawia również różne rodzaje liberalizmu, które Milei propaguje, w tym klasyczny liberalizm, neoliberalizm, anarchokapitalizm, minarchizm, a także różnice między liberalizmem lewicowym i prawicowym, wreszcie paleoliberalizm – idee Rothbarda, określane jako prawicowy populizm. Kluczowym elementem jest wyjaśnienie „znaczenia wojny kulturowej” i tego, jak lewica osiągnęła hegemonię ideologiczną.

Bagus porównuje Mileia do Ludwiga Erharda, niemieckiego ekonomisty, który również zastosował „terapię szokową”. Książka zawiera też rozdział o tym, „czego można się od Mileia nauczyć, by odnieść podobny sukces w innych krajach”.

Przesłaniem książki, jak podkreśla Bagus, jest NADZIEJA. Milei jest „posłańcem nadziei”, bo jego zwycięstwo pokazuje, że „mając libertariańskie przekonania, można wygrać wybory” – coś, co wcześniej wydawało się niemożliwe. Milei sam czasem porównuje się do Mojżesza wyprowadzającego naród z niewoli, a Bagus ma nadzieję, że uda mu się „wyzwolić ludzi z jarzma struktur państwowych”.

Ekonomia w pigułce: Definicje inflacji i deflacji

Na zakończenie rozmowy, na prośbę gospodarza, Philipp Bagus podaje klarowne definicje dwóch kluczowych pojęć ekonomicznych.

Inflacja to „zwiększenie podaży pieniądza, którego efektem jest wzrost cen i spadek siły nabywczej pieniądza”. Kto jest za to odpowiedzialny? Jak celnie odpowiada sztuczna inteligencja cytowana przez gospodarza – „politycy i bankierzy”.

Deflacja to „przeciwieństwo inflacji – zmniejszenie podaży pieniądza, które prowadzi do spadku cen i wzrostu siły nabywczej”. Bagus zaznacza, że te definicje „zostały zniekształcone przez lewicę”, która „po prostu zmieniła znaczenie tych pojęć”. Jego definicje mają na celu przywrócić ich pierwotne, poprawne rozumienie.

Podsumowując, film i rozmowa z Philippem Bagusem to nie tylko analiza politycznego fenomenu Javiera Mileia, ale także głębokie zanurzenie w świat idei, które napędzają jego działania. To opowieść o drodze od outsidera do prezydenta, o sile charakteru i doświadczeń, o skuteczności w komunikacji, a przede wszystkim o znaczeniu walki o wolnościowe wartości i nadziei na fundamentalną zmianę mentalności, która wykracza poza doraźną politykę. „Era Milei” jawi się jako szansa na nowy rozdział w historii Argentyny i lekcja dla libertarian na całym świecie.

Kluczowe kwestie z rozmowy